در سالهای اخیر، اسلامهراسی از مجموعهای از رویدادهای پراکنده به یک مسئله اجتماعی و نهادی پایدار تبدیل شده است. پژوهشهای دانشگاهی نشان میدهد که مسلمانان در گفتمان عمومی، بازنمایی رسانهای و مباحث سیاسی، بهطور فزایندهای در قالب روایتهایی مبتنی بر سوءظن، ناسازگاری فرهنگی و نگرانیهای امنیتی تصویر میشوند. این فضا به عادیسازی تبعیض علیه مسلمانان در حوزههایی چون اشتغال، آموزش، مشارکت مدنی و حضور در عرصه عمومی انجامیده است.
اسلامهراسی معاصر اغلب بهصورت ظریف و غیرمستقیم عمل میکند؛ از طریق ریزتبعیضها (microaggressions)، سیاستهای تبعيض كننده و کلیشهسازی فرهنگی، اما همزمان در اشکال آشکارتری همچون آزار، تخریب و خشونت نیز بروز مییابد. این روندها بهویژه در دورههای منازعات ژئوپولیتیکی، قطبیشدن اجتماعی و تغییرات سریع جمعیتی یا فرهنگی تشدید میشوند.
چرا نگرشهای منفی نسبت به مسلمانان شکل میگیرد؟ (انگیزههای اصلی)
مطالعات علمی عوامل تکرارشوندهای را شناسایی میکنند که در شکلگیری سوگیری ضد مسلمانان و خصومت اجتماعی نقش دارند، از جمله:
بیاعتمادی تاریخی ریشهدار در تعارضات سیاسی و دینی طولانیمدت
چارچوببندی رسانهای و سیاسی که اسلام را با تهدید یا بیثباتی پیوند میدهد
سیاستهای امنیتمحور که نظارت و سوءظن را عادی میسازند
کمبود تعامل مستقیم با مسلمانان و اتکا به کلیشهها
تفکر «درونگروه/برونگروه» بهویژه در شرایط فشار اجتماعی یا اقتصادی
اضطرابهای اقتصادی و فرهنگی ناشی از تغییرات سریع اجتماعی
فرافکنی منازعات ژئوپولیتیکی بر جوامع محلی مسلمان
فرصتطلبی سیاسی و بهرهبرداری از ترس برای بسیج یا کسب نفوذ
آموزههای تاریخ: عبور اقلیتها از خصومت (صد سال اخیر)
در یک قرن گذشته، گروههای حاشیهای متعددی با دشمنیهای عمیق مواجه بودهاند، اما توانستهاند ادراک عمومی را تغییر داده و حقوق خود را تثبیت کنند:
آمریکاییان آفریقاییتبار (جنبش حقوق مدنی ایالات متحده): اعتراضات مسالمتآمیز، پیگیری حقوقی و ائتلافسازی به تغییر قوانین و هنجارهای اجتماعی انجامید.
جوامع یهودی (پس از جنگ جهانی دوم): آموزش، دفاع از حقوق مدنی و مقابله با افترا، تبعیض نهادینه را کاهش داد.
جنبش ضد آپارتاید (آفریقای جنوبی): مقاومت مردمی همراه با همبستگی جهانی، اجماع اخلاقی بینالمللی را دگرگون ساخت.
این نمونهها نشان میدهد که مشارکت مدنی پایدار، رهبری اخلاقی، آموزش و ایجاد ائتلافها، اثربخشتر از انزوا یا واکنشهای صرف هستند.
گامهای عملی برای ایجاد روندی مثبت در میان مسلمانان
افزایش مشارکت مدنی در سطح محلی
حضور مستمر در ائتلافهای بیندینی
حمایت از ابتکارات آموزشی اجتماعی
سرمایهگذاری در رهبری جوانان و مهارتهای مدنی
گشودن فضاهای اجتماعی برای گفتوگو و خدمت عمومی
برجستهسازی عمومی نقش و دستاوردهای مسلمانان
گسترش خدمات حقوقی و پایش حقوق مدنی
حمایت از کنشگری مبتنی بر پژوهش و دادههای علمی
جمعبندی
کاهش تنشهای اجتماعی به معنای انکار تبعیض موجود نیست و مستلزم کنارگذاشتن هویت نیز نمیباشد. تاریخ نشان میدهد که اقلیتها از طریق حضور فعال در عرصه مدنی، شکلدهی به روایتها و ایجاد ائتلافهایی بر پایه ارزشهای مشترک، میتوانند محیطهای خصمانه را دگرگون کنند. توصیه سازمان عدم خشونت (مسلمان آزاده) به مسلمانان امروز آن است که حضور مؤثر بر سر میز تغییرات اجتماعی—نه غیبت از آن—یکی از کارآمدترین راهها برای تبدیل ترس به آشنایی و طردشدگی به همزیستی است.
